पैंजण

तीन पिढ्यांचा प्रवास

नीलम माणगावे यांची ही उत्कृष्ट स्त्रीवादी कविता पैंजणाच्या प्रतीकातून स्त्रीमुक्तीचा इतिहास मांडते. आजीच्या पायातील जाड चांदीचे पैंजण सौंदर्यासाठी नव्हते, तर तिच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी पुरुषांनी लावलेले गुप्त बंधन होते. आईने त्या रुणझुणीला संसाराचे संगीत मानून बंधने निमूट सहन केली.

कवयित्रीच्या काळात शिक्षणाने क्रांती घडवली; तिने पैंजणांचे बंध तोडून नोकरीसाठी घराबाहेर पाऊल टाकले. 'चपला घसरतात, सँडल बोचतात, बूट चावतात, पण कर्तृत्वाचे स्वातंत्र्य मिळाल्याने हा त्रास आनंदाने सहन करते' असे ती म्हणते.

पुढच्या पिढीला संदेश

शेवटी कवयित्री आपल्या मुलीला सांगते की, माझ्या मुली, तुझे पाय इतके पोलादी होऊ देत की रस्त्यावरील संकटांचे व रूढी-परंपरांचे काटे टोचण्याऐवजी तुझ्या स्पर्शाने स्वतःहून मोडून पडावेत. ही कविता स्त्री-सबलीकरणाचा ऊर्जेने भरलेला हुंकार आहे.